Prawo i Sprawiedliwość rozpoczęło oficjalną działalność po kongresie założycielskim 29 maja 2001 roku. Bracia Kaczyńscy, którzy odeszli z AWS - głównie za sprawą konfliktu Lecha Kaczyńskiego, ówczesnego ministra sprawiedliwości, z koordynatorem służb specjalnych Januszem Pałubickim - już kilka miesięcy wcześniej zapowiadali powołanie nowej partii. Podstawowym założeniem jej programu była walka z przestępczością, co pociągało za sobą duże zmiany w kodeksie karnym. W wyborach 2001 roku PiS uzyskało 9,5% głosów i stało się czwartą siłą polityczną w parlamencie. W 2005 roku pokonało Platformę Obywatelską i stworzyło rząd - początkowo mniejszościowy, później (2006) w koalicji z Samoobroną i Ligą Polskich Rodzin, a na koniec znów mniejszościowy. Pierwszym premierem był Kazimierz Marcinkiewicz, po jego rezygnacji zaś Jarosław Kaczyński. W 2007 roku zorganizowano przedterminowe wybory, które wygrała Platforma Obywatelska. Od tej pory PiS jest największą partią opozycyjną. W 2005-2010 prezydentem RP był wystawiony przez PiS Lech Kaczyński. W 2010 roku kandydował Jarosław Kaczyński, w 2015 natomiast jest to Andrzej Duda. Program PiS łączy w sobie wartości konserwatywne ze społecznymi typowymi dla zachodniej lewicy.

Rządy Prawa i Sprawiedliwości w latach 2005-2007 wywoływały liczne kontrowersje, szczególnie w kontekście zmian prawnych czy działalności powołanego przez rząd Centralnego Biura Antykorupcyjnego. Mariusz Kamiński, ówczesny szef CBA, został skazany na 3 lata więzienia (wyrok w I instancji) za przekroczenie swoich uprawnień. W swoim programie PiS od początku opowiada się na budową "IV RP" - oczyszczonej z reliktów PRL-u. W kwestiach gospodarczych popiera obecnie funkcjonującą progresywną skalę podatkową, jednak z wprowadzeniem trzeciego progu dla najbogatszych (obecnie postulowane 39%). Rząd PiS obniżył podatki do 18% i 32%. Jeśli zaś chodzi o politykę zagraniczną, PiS przyjął w latach 2005-2007 silną orientację proamerykańską. Ochłodziły się także wtedy relacje z Niemcami i Rosją.

PiS, jako największa partia opozycyjna, ostro krytykuje rządy Platformy Obywatelskiej. Konflikt pomiędzy oboma ugrupowaniami kształtuje polską scenę polityczną od 2005 roku. Po katastrofie smoleńskiej Prawo i Sprawiedliwość kwestionowało poczynania rządu w zakresie wyjaśnienia jej okoliczności. Temat Smoleńska wypływa ciągle w nowych formach, co wynika chociażby z niestrudzonej działalności Antoniego Macierewicza. W sondażach z 2015 roku PiS nieco przegrywa z Platformą Obywatelską.