Podstawowym zadaniem Najwyższej Izby Kontroli jest ocena funkcjonowania państwa i gospodarowania środkami publicznymi. Instytucja ta powstała jako jedna z pierwszych w odrodzonej Polsce, ponieważ istnienie organu kontrolnego jest warunkiem sprawnego, rzetelnego i gospodarnego państwa. Ostatnio na przykład NIK wzięła pod lupę dopłaty do sadowniczych upraw ekologicznych. Kontrola wykazała niską opłacalność wydatkowanych środków.

Na czele instytucji stoi Prezes Najwyższej Izby Kontroli. Jest on powoływany przez Sejm na 6-letnią kadencję. Urząd swój może sprawować maksymalnie dwie kadencje. Podlega mu trzech wiceprezesów oraz dyrektor generalny. Obecnym prezesem NIK jest Krzysztof Kwiatkowski (od 27 sierpnia 2013 roku). Wśród zadań Najwyższej Izby Kontroli należy wymienić:

· kontrola organów administracji rządowej, NBP i innych państwowych jednostek organizacyjnych pod kątem gospodarności, przestrzegania prawa i rzetelności; NIK może też kontrolować jednostki samorządowe i komunalne, a także wszelkie inne, które korzystają ze środków publicznych (przykład: raport nt. nadzoru nad jakością dróg ze strony GDDKiA);

· składanie analizy wykonania budżetu państwa, a także założeń polityki pieniężnej;

· składanie opinii w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów;

· składanie corocznego sprawozdania z własnej działalności.

NIK co roku przeprowadza kilka tysięcy kontroli. Ich wyniki publikowane są w formie raportów, które mają służyć zmianom prawnym, tak by w przyszłości wyeliminować wykryte przypadki niegospodarności czy nawet nielegalności. NIK proponuje także konkretne rozwiązania prawne. Jeśli podczas kontroli Izba natrafi na przypadki łamania prawa, zawiadamia prokuraturę lub inne organy ścigania.

W 2008 roku Prezes NIK został przewodniczącym Europejskiej Organizacji Najwyższych Organów Kontroli (EUROSAI). Stanowi to ukoronowanie polskiej transformacji ustrojowej. Warto też pamiętać, że NIK była jedną z instytucji, której ciągłość - po 1945 roku - utrzymano w rządzie na uchodźstwie. Ostatnim prezesem NIK na emigracji był Stanisław Borczyk w latach 1989-1991.