Wiara w jednego Boga

Monoteizm zaczął obowiązywać w społeczności żydowskiej przed VII wiekiem naszej ery. Żydzi wierzyli, że zostali wybrani przez Boga, aby odziedziczyć ziemię Kanaan, dzięki ofierze z syna, którą Abraham był skłonny złożyć Jahwe. Izraelici mieli być wyprowadzeni z Egiptu przez Mojżesza. Wierzyli także, że we właściwym czasie powstanie na ziemi Królestwo Boże. Żydzi uważali świątynię jerozolimską za centrum swego kultu. Założyli królestwo, którego najwybitniejszymi władcami byli Dawid i Salomon, jednak rozpadło się ono na dwie części, z których północną podbili Asyryjczycy. Część południowa utrzymywała niepodległość do roku 586 p.n.e., gdy świątynia w Jerozolimie została zniszczona przez Babilończyków, a Żydzi dostali się w niewolę. W tym właśnie okresie mędrcy żydowscy, znajdując się z dala od ziemi ojczystej, postanowili spisać prawa swego ludu (jednoznaczne wtedy z tradycją religijną) i jego historię (tzw. rękopisy z Kumran). W tym czasie powstały także nowe doktryny teologiczne, między innymi koncepcja szatana, wiara w zmartwychwstanie oraz w nadejście Mesjasza, wysłannika Bożego i przyszłego władcy, który miał pewnego dnia zbawić naród żydowski. Gdy wojska perskie zajęły Babilonię, Żydzi powrócili do Izraela, jednak w IV wieku p.n.e. armie Aleksandra Wielkiego podbiły Bliski Wschód, stwarzając nowe zagrożenie dla tożsamości narodowej Izraelitów. Władająca Izraelem dynastia Seleucydów okazała się zbyt potężna, by pod jej rządami Żydzi mieli cokolwiek do powiedzenia, a ponieważ władza polityczna była dla nich nieosiągalna, coraz ważniejszą rolę zaczęli odgrywać przywódcy religijni. Kapłani zajęli w kulturze żydowskiej centralną pozycję. Interpretowano prawa zawarte w Torze, czyli Pięcioksięgu, dyskutowano o duszy. Żydowskie pisma religijne rozrastały się do początku I wieku p.n.e. Do Pięcioksięgu dodano tzw. Księgi Proroków; opisywały one historię narodu żydowskiego od założenia pierwszego królestwa. W ciągu kolejnych dwustu lat powstały ostatnie pisma Starego Testamentu. Były wśród nich Księga Przysłów i Księga Psalmów.

Mesjasz

Opór Żydów przeciwko rządom greckim przerodził się w walkę z okupacją rzymską. Rzymianie zajęli Izrael w roku 63 p.n.e. Wiara w Mesjasza nabrała teraz dla Żydów wielkiej wagi. Wielu twierdziło, że właśnie się pojawił taki przywódca. Na ten okres przypadała działalność Jezusa z Nazaretu. Sprzeciw wobec administracji rzymskiej doprowadził do wybuchu rebelii, z których jedna, rozpoczęta w roku 70 n.e., zakończyła się ponownym zburzeniem świątyni jerozolimskiej. Żydzi zaczęli przenosić się do miast na terytorium całego imperium, a klęski kolejnych powstań w Izraelu przyspieszyły ten proces.

Miszna i Gemara

Rozwojowi diaspory żydowskiej w Europie towarzyszyło pojawienie się nowych tradycji religijnych. Coraz większą wagę przywiązywano do studiowania prawa. Nad Torą, czyli prawem, w formie przekazanej w Pięcioksięgu zaczęła dominować szersza tradycja ustna zawierająca także komentarze do Pięcioksięgu. Ta tradycja ustna została w końcu spisana. Kluczową postacią w tym procesie był rabin Juda ha-Nasi, który zakończył ostateczne redagowanie Miszny w około roku 200 naszej ery. Wyniki dalszych studiów zawarte zostały w Gemarze jerozolimskiej, która powstała w IV wieku naszej ery i Gemarze babilońskiej, spisanej w V wieku naszej ery. Gemara i Miszna stworzyły razem Tałmud (a właściwie dwa Tałmudy od dwóch Gemar).

Przywódcy religijni

Ponieważ kodyfikacja prawa i komentarze do pism zaczęły odgrywać w judaizmie kluczową rolę, zmieniła się funkcja przywódców religijnych. W okresie do około 100 roku naszej ery rola kapłanów ograniczała się właściwie do uczestnictwa w uroczystościach ofiarnych. Podczas takich rytuałów smarowano ołtarz krwią zwierząt ofiarnych, a mięso palono jako dar dla Boga lub dzielono pomiędzy kapłana i właściciela zwierzęcia. Po zniszczeniu świątyni jerozolimskiej przez Rzymian, ofiary straciły na znaczeniu. Większą wagę zaczęto przywiązywać do interpretowania prawa biblijnego, dużą rolę zaczęli odgrywać rabini-nauczyciele. Rabini, którzy ściśle przestrzegali praw zawartych w pismach świętych, stali się najwyższymi autorytetami w judaizmie. Punktem centralnym stała się synagoga, miejsce, w którym lokalna społeczność żydowska zbierała się, aby się modlić lub studiować pisma religijne. Centrum synagogi zajmowała arka przymierza (w formie szafy), przechowywano tam zwoje Pięcioksięgu. Żydzi zasiedlali terytorium cesarstwa rzymskiego, skupiając się w miastach, gdzie zajmowali się najczęściej handlem. Szczególnie często osiadali w pobliżu baz legionów, jak na przykład w Kolonii. Chociaż ich pozycja po tryumfie chrześcijaństwa w czasach Konstantyna Wielkiego pogorszyła się, silne społeczności żydowskie trzymały się razem i kultywowały tradycje religijne.

Judaizm współcześnie

Już od czasów pierwszej diaspory wśród Żydów wciąż żywa była idea odtworzenia państwa żydowskiego w Palestynie. Ruch, który stawiał sobie ten ceł nosi nazwę syjonizmu. Pochodzi ona od wzgórza w Jerozolimie, na którym stał przed wiekami pałac króla Dawida a później Świątynia Jerozolimska. Przełomowym momentem, w którym idea syjonizmu nabrała realnych kształtów był I Światowy Kongres Syjonizmu, który odbył się w Bazylei w 1897 roku. Na kongresie, któremu przewodniczył Theodor Herzl, powołano do życia Światową Organizację Syjonistyczną. Organizacja ta zajmowała się gromadzeniem środków finansowych dla potrzeb nowego państwa. Herzl negocjował zaś z potęgami ówczesnej Europy (władzami Niemiec, Rosji, sułtanem tureckim i brytyjskim sekretarzem do spraw kolonii) możliwości bezpiecznego osiedlania się Żydów w Palestynie.

Deklaracja Balfoura

W 1917 roku Brytyjczycy ogłosili tzw. deklarację Balfoura. Arthur Balfour, były premier Wielkiej Brytanii, był wówczas sekretarzem spraw zagranicznych. Brytyjski rząd zobowiązywał się, iż pomoże Żydom w utworzeniu nowej ojczyzny w Palestynie. W rezultacie, po zakończeniu pierwszej wojny światowej i upadku imperium ottomańskiego, liczne rzesze Żydów osiedlały się na administrowanych przez Brytyjczyków terenach Palestyny. Wypierani stopniowo Arabowie początkowo nie protestowali; starcia między nimi a grupkami żydowskich osadników były jedynie sporadyczne. Społeczność żydowska w Palestynie rosła w siłę, a jej reprezentantem politycznym była Agencja Żydowska wspierana przez Brytyjczyków. Ten powolny napływ mógłby trwać jeszcze długo, sytuacja jednak diametralnie zmieniła się wraz z dojściem do władzy Hitlera i wybuchem II wojny światowej. W latach 1933-1945 z rąk nazistów zginęło 6 milionów osób pocho-dzenia żydowskiego. Był to rezultat hitlerowskiego planu "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej". Ci, którzy przeżyli holocaust, gwałtownie szukali dla siebie nowego miejsca na ziemi.

Podział Palestyny

Agresywny odłam syjonistów pod dowództwem Włodzimierza Żabotyńskiego żądał prawa do swobodnego osiedlania się Żydów w całej Palestynie. Te zabiegi doprowadziły do gwałtownego konfliktu z Arabami. W 1947 roku nowo utworzona ONZ zaleciła podział Palestyny na trzy strefy: arabską, żydowską oraz Jerozolimę, stanowiącą część międzynarodową. W rezultacie 14 maja 1948 roku powstało niezależne państwo żydowskie. Jednym z najważniejszych praw uchwalonych przez żydowski parlament, Kneset, było tzw. prawo do powrotu, zgodnie z którym każdy Żyd pragnący się osiedlić w Izraelu ma prawo do obywatelstwa izraelskiego. Z prawa tego do dziś korzystają Żydzi emigrujący z krajów arabskich i państw byłego bloku wschodniego.

50 lat istnienia państwa Izrael to pasmo nieustannych wojen i konfliktów z Palestyńczykami i sąsiednimi państwami arabskimi. Pierwsza wojna wybuchła już w 1948 roku, tuż po ogłoszeniu niepodległości. Następna w 1956 roku, kiedy Izrael udzielił wsparcia Francuzom i Brytyjczykom w wojnie z Egiptem o Kanał Sueski. W 1967 roku miała miejsce słynna wojna sześciodniowa, w rezultacie której Izrael powiększył swoje terytorium, a w 1973 roku, po ataku Egiptu, wybuchła wojna obronna Jom Kippur.

Święte Państwo?

Zanim powstało państwo Izrael, w środowiskach żydowskich na całym świecie toczyły się gwałtowne spory o jego przyszły kształt. Nim naziści rozpoczęli masowe mordy, wśród Żydów ortodoksyjnych panowało przekonanie, że państwa żydowskiego nie da się odbudować tylko siłami ludzkimi i że niezbędna jest tu przychylność Boga. Występowali więc przeciwko idei syjonizmu. Po doświadczeniach holocaustu wszelkie spory straciły jednak znaczenie i większość Żydów poparła konieczność powołania nowego państwa narodowego. Światowy Kongres Syjonistyczny nie rozwiązał się po utworzeniu państwa Izrael. Stosunki między Kongresem a rządem Izraela zostały sformalizowane dopiero w 1952 roku. Obecnie Kongres zajmuje się żydowskimi emigrantami z całego świata, pełni też rolę propagatora kultury żydowskiej na całym świecie.

Religia

Religia Żydów, judaizm, przez wieki rozproszenia niewiele się zmieniła. Jej podstawowe elementy - wiara w Boga i w Torę, czyli prawo, pozostały nienaruszone. Bóg Żydów jest wszechmocny, wszechwiedzący i miłosierny. Jest też stwórcą wszystkiego, co istnieje. Jego istota przejawia się w jego dziele, żyjących ludziach. Bóg po raz pierwszy obwieścił swoje prawo Mojżeszowi, który spisał je w Pięcioksięgu, czyli Torze. Tora to pięć pierwszych ksiąg Starego Testamentu. W ciągu pierwszego tysiąclecia naszej ery żydowscy nauczyciele, rabini, spisali Talmud, w którym znajdują się szczegółowe interpretacje prawa religijnego. W Talmudzie Żydzi szukają odpowiedzi na wszystkie pytania dotyczące wiary. Księga pomaga też rozstrzygać spory w życiu codziennym. Zawiera ona prawa, obowiązki i zakazy. Religia narzuca wyznawcom judaizmu wiele ograniczeń. Najbardziej znane z nich to rygorystyczna dieta i zakaz pracy wszabas. Istotnym elementem judaizmu jest przekonanie, że lud Izraela to naród wybrany. Pogląd ten odwołuje się do wydarzeń sprzed ponad 3 tysięcy lat, kiedy to Mojżesz miał przeprowadzić Żydów przez Morze Czerwone, Żydzi zawarli wówczas z Bogiem przymierze, w którym zobowiązali się do wypełniania jego woli.

Rodzina i Szabas

Wielką rolę w podtrzymywaniu żydowskich tradycji odgrywa rodzina. Najważniejszym dniem tygodnia jest szabas, czyli sobota. Szabas, zwany także szabatem, to dzień wypoczynku. Nie wolno wówczas pracować, należy poświęcić się modlitwie i życiu rodzinnemu. Dwa największe święta judaizmu to Rosz Haszanah (Nowy Rok), po którym rozpoczyna się dziesięciodniowa żałoba, i następujący po niej Jom Kippur, czyli Święto Pojednania. Żydzi modlą się wówczas i proszą Boga o wybaczenie grzechów. Jesienią przypada Sukot, zwane także Świętem Namiotów. Pierwotnie było to święto plonów, z czasem jednak stało się upamiętnieniem wyjścia Izraelitów z Egiptu i wędrówkę przez pustynię. Trwające osiem dni radosne święto Chanuka upamiętnia wydarzenie z roku 166 p.n.e., kiedy to Machabeusze zwyciężyli Seleucydów. Niezwykle ważnym świętem judaizmu jest Pascha. Jej obchody w Izraelu trwają siedem dni, w diasporze trzy. Święto to jest pamiątką ucieczki Żydów z Egiptu. W czasie Paschy obowiązuje post, wolno jeść tylko macę, czyli placek przyrządzony z mąki i wody.

Asymilacja

Dzięki przywiązaniu do religii i tradycji, mimo trwającego tysiące lat rozproszenia, Żydzi zachowali swoją tożsamość kulturową i narodową. Niektórzy Żydzi odrywają się jednak od swoich korzeni i całkowicie asymilują z narodem, w którego państwie przyszło im żyć. Kwestia, do jakiego stopnia i czy w ogóle, Żyd może się zasymilować, stała się przedmiotem dociekań wielu żydowskich myślicieli. Populacja Żydów na świecie maleje, częściowo ze względu na niski wskaźnik urodzeń, częściowo zaś właśnie ze względu na asymilację, małżeństwa mieszane. Na przykład w 1920 roku małżeństwa mieszane stanowiły jedynie 5% wszystkich związków Żydów, obecnie jest to już 50%. W Wielkiej Brytanii, na przykład, liczba małżeństw Żydów z nie-Żydami wzrosła w latach 1960-1990 aż dziesięciokrotnie. Asymilacji sprzyja również większa niż kiedykolwiek tolerancja. Obecnie Żydzi w większości krajów nie są w żaden sposób prześladowani, nie muszą więc uciekać się do szukania oparcia wśród "swoich". Coraz więcej Żydów stopniowo rozluźnia swoje więzy z religią, wielu odchodzi od niej całkowicie, gdyż jej sztywne reguły stanowią dla niektórych przeszkodę w rozwoju zawodowym. #szkoła